Sebab Penyusunan Ilmu Bahasa Arab

Sebab Penulisan Ilmu Bahasa Arab [ج1 ص1]

Dengan nama Allah Yang Maha Pemurah lagi Maha Penyayang, dan kepada-Nya kami memohon pertolongan. Segala puji bagi Allah, dan cukuplah Dia, dan selawat ke atas hamba-hamba-Nya yang telah Dia pilih. Amma ba'du: maka ini adalah satu juzuk yang aku himpunkan di dalamnya khabar-khabar yang diriwayatkan tentang sebab penulisan ilmu bahasa Arab, dan dengan Allah jualah taufik itu.

Berkata Abu Bakar Muhammad bin al-Qasim al-Anbari dalam [ج1 ص27] Amalinya: Telah menceritakan kepadaku sebahagian sahabat kami, katanya: Telah berkata Abu Abdullah Muhammad bin Yahya al-Qathi'i: Telah menceritakan kepadaku Muhammad bin Isa bin Yazid: Telah menceritakan kepadaku Abu Taubah al-Rabi' bin Nafi' al-Halabi [ج1 ص28]: Telah menceritakan kepada kami Isa bin Yunus, daripada Ibn Juraij, daripada Ibn Abi Mulaikah radiallahu anhu, katanya [ج1 ص29]:

Seorang Arab Badwi datang pada zaman Umar, lalu dia berkata: "Siapakah yang boleh mengajarkan aku bacaan daripada apa yang diturunkan Allah kepada Muhammad ﷺ?" Maka seorang lelaki mengajarkan kepadanya surah Bara'ah, lalu dia membaca: @QB@ Sesungguhnya Allah berlepas diri daripada orang-orang musyrik dan Rasul-Nya @QE@ dengan baris bawah (jar). Maka berkata Arab Badwi itu: "Adakah Allah telah berlepas diri daripada Rasul-Nya? Jika Allah benar-benar telah berlepas diri daripada Rasul-Nya, maka aku pun berlepas diri daripadanya." Maka sampai berita kata-kata Arab Badwi itu kepada Umar, lalu Umar memanggilnya dan berkata: "Wahai Arab Badwi, adakah engkau berlepas diri daripada Rasulullah ﷺ?" Dia menjawab: "Wahai Amirul Mukminin, sesungguhnya aku baru datang dari negeri orang-orang musyrik dan aku tidak tahu membaca. Lalu aku bertanya kepada orang yang boleh mengajarkan aku, maka dia mengajarkan kepadaku surah Bara'ah dan membaca: @QB@ Sesungguhnya Allah berlepas diri daripada orang-orang musyrik dan Rasul-Nya @QE@. Maka aku berkata: 'Adakah Allah telah berlepas diri daripada Rasul-Nya? Jika Allah benar-benar telah berlepas diri daripada Rasul-Nya, maka aku pun berlepas diri daripadanya.'" Maka berkata Umar: "Bukan begitu, wahai Arab Badwi." Dia bertanya: "Jadi bagaimana bacaannya, wahai Amirul Mukminin?" Maka Umar membaca: @QB@ Sesungguhnya Allah berlepas diri daripada orang-orang musyrik dan Rasul-Nya @QE@ (dengan baris atas). Maka berkata Arab Badwi itu: "Dan aku, demi Allah, berlepas diri daripada apa yang Allah dan Rasul-Nya berlepas diri daripadanya." Maka Umar bin al-Khattab memerintahkan agar tidak mengajarkan al-Quran melainkan orang yang mengetahui bahasa (Arab), [ج1 ص30] dan memerintahkan Abu al-Aswad supaya menyusun ilmu nahu. Dikeluarkan oleh al-Hafiz Abu al-Qasim bin Asakir dalam Tarikh Dimasyq. Dan berkata Abu [ج1 ص31] al-Qasim Abd al-Rahman bin Ishaq al-Zajjaji, ahli nahu, dalam Amalinya: Telah menceritakan kepada kami Abu Ja'far Muhammad bin Rustam al-Tabari [ج1 ص32], katanya: Telah menceritakan kepada kami Abu Hatim al-Sijistani: Telah menceritakan kepadaku Ya'qub bin Ishaq al-Hadrami: Telah menceritakan kepada kami Sa'id bin Salm al-Bahili: Telah menceritakan kepada kami bapaku, daripada datukku, daripada Abu al-Aswad [ج1 ص33] al-Du'ali radiallahu anhu, katanya: Aku masuk menemui Amirul Mukminin Ali bin Abi Talib radiallahu anhu, lalu aku melihatnya menundukkan kepala sambil berfikir. Aku bertanya: "Apakah yang tuan fikirkan, wahai Amirul Mukminin?" Dia menjawab: "Sesungguhnya aku telah mendengar di negeri kamu ini satu kesalahan bahasa (lahn), maka aku ingin menyusun sebuah kitab tentang asas-asas bahasa Arab." Aku berkata: "Jika tuan melakukannya, tuan telah menghidupkan kami dan bahasa ini akan kekal dalam kalangan kami." Kemudian aku datang lagi kepadanya selepas tiga hari, lalu dia menyerahkan kepadaku sebuah lembaran yang padanya tertulis: Dengan nama Allah Yang Maha Pemurah lagi Maha Penyayang. Perkataan itu seluruhnya ada nama, ada kata kerja, dan ada huruf. Maka nama ialah apa yang menunjukkan kepada yang dinamakan, kata kerja ialah apa yang menunjukkan kepada gerakan yang dinamakan, dan huruf ialah apa yang menunjukkan kepada makna yang bukan nama dan bukan kata kerja. Kemudian dia berkata [ج1 ص34] kepadaku: "Ikutilah susunan ini dan tambahlah padanya apa yang terlintas kepadamu. Ketahuilah, wahai Abu al-Aswad, bahawa nama itu ada tiga: zahir (jelas), mudmar (kata ganti), dan sesuatu yang bukan zahir dan bukan mudmar. Sesungguhnya para ulama itu hanya berbeza keutamaan mereka dalam mengetahui perkara yang bukan zahir dan bukan mudmar."

Berkata Abu al-Aswad: Maka aku himpunkan daripadanya beberapa perkara dan aku bentangkan kepadanya. Antaranya ialah huruf-huruf nashab (yang menashabkan). Aku sebutkan antaranya inna, anna, laita, la'alla, dan ka'anna, tetapi aku tidak menyebut lakin. Maka dia berkata kepadaku: "Mengapa engkau tinggalkan ia?" Aku menjawab: "Aku tidak menyangkanya termasuk daripadanya." Dia berkata: "Bahkan ia termasuk daripadanya, maka tambahkanlah ia padanya."

Dan berkata Ibn al-Anbari: Telah menceritakan kepada kami Yamut: Telah menceritakan kepada kami al-Sijistani, iaitu Abu Hatim: Aku mendengar Muhammad bin Abbad al-Muhallabi, daripada bapanya, katanya: Abu al-Aswad al-Du'ali [ج1 ص35] radiallahu anhu mendengar @QB@ Sesungguhnya Allah berlepas diri daripada orang-orang musyrik dan Rasul-Nya @QE@ dengan baris bawah (jar), lalu dia berkata: "Jiwaku tidak akan tenang melainkan aku letakkan sesuatu yang aku perbaiki dengannya kesalahan bahasa ini" — atau kata-kata yang seumpama maknanya.

Dan berkata Ibn al-Anbari: Telah menceritakan kepadaku bapaku: Telah menceritakan kepadaku Abu Ikrimah, katanya: Telah berkata al-Utbi rahimahullah: Muawiyah [ج1 ص36] menulis surat kepada Ziyad meminta Ubaidullah, anaknya. Apabila dia sampai kepadanya, dia bercakap dengannya, lalu dia dapati dia melakukan kesalahan bahasa, maka dia memulangkannya kepada Ziyad dan menulis surat kepadanya mencela perbuatannya dan berkata: "Adakah Ubaidullah dibiarkan sesat?" Maka Ziyad menghantar utusan kepada Abu al-Aswad dan berkata kepadanya: "Wahai Abu al-Aswad, sesungguhnya orang-orang Ajam ini telah ramai dan telah merosakkan lidah orang Arab. [ج1 ص37] Alangkah baiknya jika engkau susun sesuatu yang dengannya manusia memperbaiki percakapan mereka dan dapat mengi'rabkan kitab Allah." Maka Abu al-Aswad enggan. Lalu Ziyad menghantar seorang lelaki dan berkata kepadanya: "Duduklah di jalan yang dilalui Abu al-Aswad. Apabila dia melintas di hadapanmu, bacalah sesuatu daripada al-Quran dan sengajakan kesalahan bahasa padanya." Maka lelaki itu melakukannya. Apabila Abu al-Aswad melintas di hadapannya, lelaki itu mengangkat suaranya dan membaca: @QB@ Sesungguhnya Allah berlepas diri daripada orang-orang musyrik dan Rasul-Nya @QE@ dengan baris bawah (jar). Maka Abu al-Aswad merasa besar perkara itu dan berkata: "Maha suci Allah daripada berlepas diri daripada Rasul-Nya." Kemudian dia terus kembali kepada Ziyad dan berkata: "Wahai tuan ini, aku telah menyahut apa yang tuan minta, dan aku berpendapat aku patut memulakan dengan mengi'rabkan al-Quran. Maka hantarkanlah kepadaku tiga puluh orang lelaki." Maka Ziyad menghadirkan mereka. Abu al-Aswad memilih daripada mereka sepuluh orang, kemudian dia terus memilih sehingga dia memilih seorang lelaki daripada Abdul Qais. Dia berkata: "Ambillah mushaf ini dan sejenis pewarna [ج1 ص38] yang berbeza warna dengan dakwat. Apabila aku membuka kedua bibirku, letakkan satu titik di atas huruf. Apabila aku memhimpunkannya (membaris di hadapan), jadikan titik itu di sisi huruf. Apabila aku membariskannya di bawah, jadikan titik itu di bawah huruf. Jika engkau mengikuti mana-mana baris ini dengan dengung (ghunnah), letakkan dua titik." Maka dia memulakan dengan mushaf sehingga dia sampai ke akhirnya. Kemudian dia menyusun kitab ringkas yang dinisbahkan kepadanya selepas itu.

Dan berkata Abu al-Faraj al-Asbahani rahimahullah dalam kitab al-Aghani: Telah memberitakan kepada kami Abu Ja'far bin Rustam al-Tabari [ج1 ص39], ahli nahu, daripada Abu Uthman al-Mazini, daripada Abu Umar al-Jarmi, daripada Abu al-Hasan al-Akhfash, daripada [ج1 ص40] Sibawaih, daripada al-Khalil bin Ahmad, daripada Isa bin Umar, daripada Abdullah bin Abi Ishaq al-Hadrami, daripada [ج1 ص41] Anbasah al-Fil dan Maimun al-Aqran, daripada Yahya bin Ya'mar al-Laithi: