Masalah tentang Qiyas Campuran

### Averroes, Masʾala fī l-maqāyīs al-muḫtaliṭa (مسألة في المقاييس المختلطة).

[١٣٢] Mungkin seseorang bertanya: Bagaimana Aristotle berkata tentang qiyas campuran yang premis besarnya negatif mutlak [ج1 ص161] dan premis kecilnya positif mungkin — iaitu negatif yang tidak sempurna dalam campuran ini — bahawa ia menghasilkan dua kesimpulan: salah satunya negatif mungkin dan yang kedua negatif daruri, atau bahawa ia menghasilkan bersama negatif mungkin itu negatif daruri, dan dia mendiamkan diri tentang kesimpulan mutlak sedangkan ia mungkin menghasilkannya, sedangkan burhan khalf (bukti kontradiksi) yang digunakan Aristotle untuk menjelaskan bahawa ia menghasilkan negatif daruri dan mungkin menuntut bahawa ia mungkin menghasilkan mutlak dan secara umum negatif mungkin dengan perkongsian nama — iaitu yang mungkin yang diucapkan atas tiga segi. Dan bagaimana dia berkata dalam qiyas yang premis besarnya negatif daruri dan premis kecilnya positif mungkin — iaitu yang tidak sempurna dalam campuran ini — bahawa ia juga menghasilkan dua kesimpulan, salah satunya negatif mutlak dan yang lain negatif mungkin, dan dia berkata bahawa tidak ada dalam jenis ini burhan yang menunjukkan ia menghasilkan negatif daruri, dan jelaslah keadaannya bahawa ia mungkin menghasilkan daruri, sedangkan burhan khalf yang digunakan untuk menjelaskan penghasilannya negatif mungkin dan negatif mutlak menunjukkan kemungkinan itu. Dan adakah dalam semua ini perbezaan antara positif dan negatif dalam campuran ini yang dinamakannya tidak sempurna — iaitu yang premis besarnya tidak mungkin. Sesungguhnya yang difahami oleh para pentafsir yang sampai kepada kami pendapat mereka [ج1 ص162] ialah bahawa susunan positif dalam dua jenis campuran ini berbeza daripada negatif, dan bahawa yang positif daripadanya menghasilkan yang mungkin hakiki. Dan apa yang dikatakan oleh para pentafsir inilah yang dituntut oleh zahir lafaznya, atau tidak ada dalam itu perbezaan antara positif dan negatif, bahkan kedua-dua jenis menghasilkan kesimpulan mungkin dengan perkongsian nama menurut zahir apa yang dituntut oleh burhan khalf yang digunakan dalam itu dan menurut zahir apa yang dipegang oleh Abu Nasr dalam tafsirnya tentang tempat ini.

[١٣٣] Maka kami katakan sekarang: Sesungguhnya penghasilan secara umum sama ada disebabkan oleh inthawa' (terkandung) atau disebabkan oleh ittisal (hubungan). Yang aku maksudkan dengan inthawa' ialah terkandungnya yang diucapkan atas semua pada arah premis kecil dan terkandungnya di bawah pemikulan had besar atas yang kecil. Dan yang aku maksudkan dengan ittisal ialah terkandungnya yang diucapkan atas semua akan keadaan had pertengahan dimuatkan secara positif atas yang kecil sahaja tanpa terkandungnya arah — iaitu arah premis kecil — tetapi hanya terkandung jenisnya iaitu positif sahaja. Dan ittisal itu ada yang sempurna iaitu apabila kedua-dua premis positif, dan ada yang tidak sempurna iaitu apabila premis besar negatif kulli dan premis kecil positif sahaja.

[١٣٤] Maka Aristotle apabila meneliti campuran-campuran ini, dia dapati sebahagiannya menghasilkan menurut inthawa' secara sentiasa dan dalam setiap bahan — iaitu bahawa premis besar padanya terkandung arah kesimpulan — maka dia menghukum tentang ini dengan pasti bahawa arah kesimpulan mengikut premis besar, [ج1 ص163] iaitu dalam campuran wujudi dengan daruri dan dalam campuran mungkin dengan daruri dan wujudi dalam jenis yang sempurna daripadanya, iaitu apabila premis besar adalah yang mungkin — kerana inthawa' ada dalam susunan-susunan ini sebagaimana yang telah jelas daripada kata-kata kami. Dan apabila dia meneliti jenis daripada campuran mungkin dengan daruri dan wujudi yang premis kecilnya mungkin, dia dapati inthawa' padanya sebahagian — iaitu dalam sebahagian bahan — maka dia menolak penghasilan yang berlaku dalam campuran ini dari segi inthawa' dan kembali kepada menjelaskan penghasilan yang berlaku dalam ini dari segi ittisal kerana ia adalah yang sentiasa. Dan makna kesentiasaannya ialah apabila kesimpulannya diangkat daripada qiyas, ia tidak lagi menjadi qiyas, dan lazim daripadanya khalf. Dan dia melakukan itu dalam kedua-dua jenis ittisal semuanya — iaitu yang sempurna, iaitu jenis positif, dan yang kurang, iaitu jenis negatif — dan dia mengetahui apa yang lazim bagi setiap satu daripadanya daripada kesimpulan dari segi ittisal dan apa yang tidak lazim, dan bahawa yang positif dalam itu berbeza daripada yang negatif. Maka dia memulakan lalu mengetahui dalam yang positif yang tersusun daripada premis besar mutlak dan premis kecil mungkin bahawa kesimpulan [ج1 ص164] menurut ittisal wajib menjadi mungkin hakiki dan tidak mungkin selain itu, kerana penghasilan bagi dharab ini hanyalah dari segi ittisal. Iaitu dengan menjelaskan bahawa apabila diletakkan kesimpulan qiyas ini negatif daruri kulli, maka timbul daripadanya kemustahilan. Dan apabila terbukti salahnya negatif kulli daruri, mungkin benar positif mungkin kulli dan positif mutlak dan daruri. Tetapi buanglah mutlak kerana ia hanya menurut inthawa', dan gugurlah daruri kerana ittisal itu sempurna dan tidak ada arah daruri dalam kedua-dua premis, maka tinggallah ia menjadi mungkin hakiki.

[١٣٥] Dan tidak sepatutnya tempat ini difahami secara umum menurut zahir burhannya, iaitu bahawa apabila dia mengambil kontradiksi kesimpulan mungkin — iaitu yang tidak mungkin — maka lazim daripadanya negatif daruri, maka terbuktilah salahnya negatif, maka apabila terbukti salahnya negatif, terbuktilah salahnya yang melazimkan negatif daruri — iaitu yang tidak mungkin — dan apabila terbukti salahnya yang tidak mungkin, benarlah yang mungkin umum, maka kesimpulan menurut ini adalah mungkin dengan perkongsian nama, kerana pemahaman ini mustahil. Sesungguhnya apabila A dimuatkan atas B secara mutlak dan B dimuatkan atas setiap J secara mungkin, maka aku katakan bahawa tidak mungkin A dimuatkan atas J secara daruri, kerana jika ada dalam ini [ج1 ص165] pemikulan inthawa', maka A ada bagi J secara daruri dan mutlak sekaligus, dan itu khalf. Kerana yang mutlak adalah daripada tabiat yang mungkin sebagaimana yang telah jelas. Dan jika tidak ada padanya melainkan makna ittisal, maka jelas juga bahawa A ada bagi J secara mungkin, kerana apabila A ada bagi setiap B secara aktual dan B ada bagi setiap J secara mungkin, maka A dengan sendirinya ada bagi J secara mungkin bukan secara daruri, kerana ia ada bagi J melalui perantaraan kewujudan B baginya dan B ada baginya secara mungkin, maka A ada baginya dengan sendirinya secara mungkin. Dan itu kerana jika A ada secara daruri bagi J dari segi perkongsiannya dengan B, nescaya wajib pada B bahawa ia ada secara daruri bagi J sedangkan ia telah diandaikan secara mungkin. Demikian juga jelas bahawa ia tidak menghasilkan dari segi ittisal secara mutlak, kerana kesimpulan sentiasa dalam penghasilan yang menurut ittisal sempurna mengikut premis yang paling rendah daripada kedua-dua premis, kerana apabila nisbah yang ada antara had pertengahan dan yang kecil adalah nisbah keseluruhan kepada bahagian, maka jelaslah apabila sesuatu dimuatkan atas keseluruhan dengan pemikulan yang berbeza daripada arah pemikulan keseluruhan atas bahagian, bahawa jika pemikulan itu lebih rendah arahnya daripada pemikulan keseluruhan atas bahagian, maka ia dimuatkan atas bahagian dengan arah yang ia dimuatkan atas keseluruhan; maka jika pemikulan keseluruhan atas bahagian lebih rendah arahnya daripada pemikulan sesuatu itu atas keseluruhan, maka sesuatu itu dimuatkan atas bahagian dengan pemikulan keseluruhan atas bahagian. [ج1 ص166]

[١٣٦] Dan inilah yang telah jelas bagi Eudemus dan Theophrastus daripada kalangan ahli falsafah Musya'in yang terdahulu, iaitu bahawa kesimpulan sentiasa dalam campuran arahnya mengikut arah yang paling rendah daripada dua arah kedua-dua premis. Dan apa yang mereka katakan itu benar dalam penghasilan yang menurut ittisal — iaitu yang sempurna — bukan menurut inthawa', dan inilah yang terlepas daripada kaum itu. Maka telah jelas daripada ini bahawa campuran itu tidak menghasilkan secara asasnya kesimpulan daruri mahupun mutlak dari segi ittisal yang Aristotle bertujuan menjelaskannya, kerana itu adalah sebahagian dan dalam sebahagian bahan, seolah-olah ia secara aradhi (kebetulan), kerana itu hanyalah berlaku dari segi inthawa', dan inthawa' adalah perkara yang aradhi bagi susunan ini. Dan dengan yang seperti ini dia menjelaskan dalam campuran yang terdiri daripada premis besar daruri positif dan premis kecil mungkin positif bahawa kesimpulan juga dari segi ittisal adalah mungkin hakiki — iaitu dengan jenis burhan khalf itu — dan dia membuang daruri kerana ia secara aradhi bagi susunan ini. Adapun mutlak, tidak mungkin ia ada padanya, kerana ia tidak ada pada salah satu daripada dua arah kedua-dua premis sedangkan ittisal itu sempurna. Maka apa yang difahami oleh para pentafsir Musya'in bahawa kesimpulan dalam campuran-campuran positif ini adalah mungkin hakiki adalah yang benar. [ج1 ص167]

[١٣٧] Adapun qiyas-qiyas negatif dalam jenis campuran ini — iaitu yang ittisalnya tidak sempurna kerana premis besarnya negatif dan negatif itu adalah pemisahan ittisal — maka Aristotle juga meneliti arah kesimpulannya dari segi ittisal bukan dari segi inthawa', kerana ia juga aradhi dalam jenis campuran ini. Maka dia menjelaskan dalam campuran yang terdiri daripada premis besar negatif mutlak dan premis kecil positif mungkin bahawa arah kesimpulan dalam dharab ini daripada campuran kadang-kadang menjadi mungkin hakiki iaitu negatif — dan kadang-kadang menjadi negatif daruri. Iaitu dengan menjelaskan bahawa apabila diletakkan kesimpulan bentuk ini positif juz'i daruri, maka timbul daripadanya kemustahilan, dan apabila terbukti salahnya positif juz'i daruri, mungkin benar negatif kulli daruri dan mungkin benar negatif mungkin dan negatif mutlak, dan ini adalah sesuatu yang aradhi bagi susunan ini dari segi kekurangan ittisal — iaitu bahawa ia menghasilkan arah yang bukan arah yang satu daripada kedua-dua premis yang diambil padanya. Dan itu kerana tidak mustahil bahawa ada sesuatu yang tunggal yang dinafikan daripada dua perkara, salah satunya secara daruri dan yang lain secara mutlak, sedangkan salah satu daripada dua perkara itu ada bagi yang lain secara mungkin, apabila tidak ada inthawa' pada keduanya — seperti A tidak ada bagi J secara daruri dan bagi B secara mutlak dan B bagi J [ج1 ص168] secara mungkin — dan dia mendiamkan diri di sini tentang negatif mutlak, kerana ia hanya lazim daripada inthawa'. Adapun campuran yang terdiri daripada negatif besar daruri dan positif mungkin, maka dia juga berkata tentangnya menurut ittisal bahawa ia menghasilkan negatif mutlak dan negatif mungkin, kerana dia menjelaskan bahawa apabila diletakkan dalam bentuk ini positif juz'i daruri, lazim daripadanya kemustahilan, dan dia menjelaskan bahawa apabila terbukti salahnya juz'i positif daruri, mungkin benar negatif mutlak dan negatif mungkin dan negatif daruri, / tetapi dia membuang negatif daruri kerana ia hanya dihasilkan menurut inthawa' — dan itu sebahagian. Oleh itu dia berkata bahawa tidak ada qiyas yang menjelaskan bahawa susunan ini menghasilkan negatif daruri — iaitu sentiasa — sebagaimana yang menjelaskan kewujudan negatif mungkin sentiasa di mana inthawa' sentiasa ada — iaitu dalam dharab yang sempurna daripada campuran ini.

[١٣٨] Dan tidaklah perkara dalam penjelasan yang digunakan oleh Aristotle ini seperti yang disangka, iaitu bahawa apabila terbukti salahnya positif juz'i daruri, benarlah negatif mungkin, kerana itu tidak benar. Dan Aristotle telah menjelaskan itu ketika dia menyelidiki tentang pembalikan negatif mungkin. Maka yang menghasilkan dari segi ittisal yang kurang itu menghasilkan dua kesimpulan, salah satunya menurut premis yang paling rendah daripada kedua-dua premis dan yang lain barani (luaran) — iaitu yang arahnya tidak bersesuaian dengan salah satu daripada dua arah kedua-dua premis yang diambil dalam qiyas. Dan kesimpulan arah-arah kesimpulan ini [ج1 ص169] menurut mazhab Aristotle ialah bahawa susunan itu tidak terlepas daripada sama ada ada padanya makna inthawa' sentiasa atau tidak ada padanya makna inthawa' sentiasa. Maka jika ada padanya makna inthawa' sentiasa, maka arah kesimpulan mengikut arah premis besar, dan itu sentiasa. Dan jika tidak ada padanya makna inthawa' sentiasa tetapi hanya ada padanya makna ittisal, maka arah kesimpulan menurutnya mengikut hukum ittisal bukan hukum inthawa'. Maka jika ittisal itu sempurna, arah kesimpulan bersesuaian dengan arah yang paling rendah daripada dua arah kedua-dua premis qiyas. Dan jika ittisal itu kurang, arah kesimpulan kadang-kadang bersesuaian dengan arah yang paling rendah daripada dua arah kedua-dua premis dan kadang-kadang menjadi barani — iaitu tidak bersesuaian arahnya dengan salah satu daripada dua arah kedua-dua premis qiyas. Maka demikianlah sepatutnya perkara itu difahami daripada Aristotle dalam kesimpulan-kesimpulan ini.