الملل والنحل - جـ ١

Jilid Pertama

Mukadimah

Mukadimah Pengenalan Kitab al-Milal wa al-Nihal (Agama-agama dan Aliran-aliran Kepercayaan)
...
Dengan nama Allah Yang Maha Pemurah lagi Maha Penyayang.

Mukadimah pengenalan kitab "al-Milal wa al-Nihal":
Subjek kitab ini adalah kajian tentang agama-agama, mazhab-mazhab (aliran pemikiran), dan kelompok-kelompok (firqah). Kitab ini dianggap unik dalam bidangnya, malah ia menjadi rujukan utama dalam topik ini. Ia merupakan sebuah ensiklopedia ringkas bagi agama, mazhab, dan kelompok; bahkan untuk pendapat-pendapat serta falsafah.

Kitab ini telah memperoleh kemasyhuran yang sangat besar, baik daripada kalangan ulama Timur mahupun Barat. Seorang ulama yang mulia seperti Ibnu al-Subki berkata mengenainya: "Bagi saya, ia adalah kitab terbaik yang pernah disusun dalam bidang ini". Manakala profesor berbangsa Inggeris, Alfred Guillaume, berkata tentang kitab ini: "Sesungguhnya ia kekal menjadi rujukan yang jujur lagi lengkap, yang mana di dalamnya dikategorikan pelbagai agama yang berbeza-beza serta ciri-ciri dan keistimewaan setiap satunya, yang menjadikannya sesuatu yang tidak dapat ditinggalkan pada bila-bila masa pun".

Adapun Haabrucker yang berbangsa Jerman pula berkata: "Melalui perantaraan al-Syahrastani dalam kitabnya al-Milal wa al-Nihal, kita mampu menutup lompang yang terdapat dalam sejarah falsafah antara zaman purba dan zaman moden".

Pengenalan Penulis:
Nama beliau adalah Muhammad bin Abdul Karim bin Ahmad. Nama panggilannya (kunyah) adalah Abu al-Fath, dan beliau dikenali dengan gelaran al-Syahrastani; nisbah (sandaran) kepada bandar "Syahristan" tempat kelahiran beliau dan tempat persemadian jenazah beliau.

Adapun tarikh kelahiran beliau, terdapat perbezaan pendapat mengenainya. Ada yang mengatakan bahawa beliau dilahirkan pada tahun 467 Hijrah dan ada pula yang berpendapat bahawa beliau dilahirkan pada tahun 469 Hijrah.

Mungkin pendapat yang paling benar adalah bahawa beliau (as-Syarastani) dilahirkan pada tahun 479 H dan wafat pada bulan Syaaban tahun 548 H yang bersamaan dengan tahun 1153 M. Dengan demikian, beliau telah hidup selama 70 tahun. As-Syarastani dari segi mazhab adalah seorang Syafi'i, dan dari segi usul (asas akidah) adalah seorang Asy'ari. Beliau telah mempelajari ilmu Fiqh daripada gurunya, iaitu "Ahmad al-Khawafi", kadi di bandar Tus dan rakan kepada Imam al-Ghazali. Beliau juga membaca ilmu Usul (asas agama) daripada "Abu al-Qasim al-Ansari" yang merupakan seorang ahli Kalam (teologi), syeikh sufi, ahli tafsir, dan ahli Usul. Beliau juga mendengar hadis daripada "Abu al-Hasan al-Madaini", seorang imam yang bertaqwa.

As-Syarastani sangat tekun dalam menuntut ilmu. Kehebatan beliau dalam menguasai pelbagai ilmu dan minatnya yang mendalam terhadap pelajaran telah bermula sejak kecil lagi. Beliau tidak pernah berhenti berusaha dalam menuntut ilmu, sehingga beliau mengelilingi negara-negara Islam pada zamannya untuk belajar dan mengajar. Keadaan itu berterusan sehingga beliau mencapai usia tiga puluh tahun, di mana beliau menuju ke Makkah al-Mukarramah untuk menunaikan fadhilat (kewajipan) haji. Setelah itu, beliau bermusafir ke Baghdad dan menetap di sana selama tiga tahun yang penuh dengan aktiviti penyampaian pelajaran yang bermanfaat di Madrasah "an-Nizamiyyah", iaitu sekolah tertinggi di Baghdad, di mana para ulama besar berkumpul di sekeliling beliau untuk mengambil manfaat daripadanya.

Majlis-majlis ilmu beliau sangat agung sehingga ia dicatat dan dibukukan kerana kedalaman ilmunya. Antara tokoh-tokoh syeikh yang menghadiri majlis-majlis ini adalah: Abu al-Hasan bin Hamuyah, al-Baihaqi, Imam Abu Mansur, Muwaffaquddin Ahmad al-Laithi, Syihabuddin al-Wa'iz, dan selain mereka daripada para imam Fiqh dan ilmu.

Kesimpulannya, as-Syarastani telah mencapai puncak tangga keilmuan bahkan melampauinya, sehingga beliau digelar dengan gelaran al-Imam, malah al-Imam al-Afdhal (Imam yang Paling Utama). Ibnu al-Subki berkata: "Disebabkan ilmunya, beliau juga digelar dengan al-Afdhal: beliau sangat mahir dalam ilmu Fiqh, Usul, dan Kalam". Ibnu Taghri Bardi pula berkata tentang beliau: "Beliau adalah imam pada zamannya dalam ilmu Kalam, seorang yang alim dalam pelbagai jenis ilmu, dan ramai ulama telah lahir hasil didikan beliau". Yaqut pula berkata tentang beliau bahawa beliau adalah "Seorang ahli Kalam, ahli falsafah, dan pemilik banyak karya penulisan".

Dan antara perkara yang mereka berdua berselisih padanya: Adapun mengenai sifat-sifat al-Bari (Tuhan Sang Pencipta) Ta'ala, al-Jubba'i berkata: "Al-Bari Ta'ala itu al-Alim (Maha Mengetahui) kerana Zat-Nya sendiri, dan al-Qadir (Maha Kuasa) serta al-Hayyu (Maha Hidup) kerana Zat-Nya sendiri." Maksud perkataan beliau: "kerana Zat-Nya sendiri" adalah bahawa keadaan-Nya yang Maha Mengetahui tidak memerlukan suatu sifat yang dinamakan ilmu (pengetahuan), atau suatu hal (keadaan) yang menyebabkan Dia menjadi al-Alim (Maha Mengetahui).

Manakala di sisi Abu Hashim: Dia adalah al-Alim (Maha Mengetahui) kerana Zat-Nya sendiri, dalam erti kata bahawa Dia memiliki suatu hala (keadaan) yang merupakan sifat yang diketahui di sebalik keberadaan-Nya sebagai Zat yang wujud. Sifat tersebut hanya diketahui pada Zat dan tidak secara bersendirian. Maka beliau (Abu Hashim) menetapkan adanya ahwal (keadaan-keadaan) yang merupakan sifat-sifat yang tidak wujud, tidak tiada, tidak diketahui, dan tidak juga tidak diketahui. Iaitu ia berada pada kedudukannya sendiri, tidak dikenali sedemikian melainkan bersama-sama dengan Zat.

Beliau berkata: Akal menyedari adanya perbezaan yang zaruri (pasti/nyata) antara mengenal sesuatu secara mutlak (umum) dengan mengenalnya atas suatu sifat tertentu. Maka bukanlah sesiapa yang mengenal Zat itu bermakna dia mengenal keadaan-Nya yang Maha Mengetahui, dan bukanlah sesiapa yang mengenal jauhar (permata/unsur asas) itu bermakna dia mengenal keadaan jauhar tersebut yang bertempat atau dapat menerima 'aradh (sifat yang mendatang).

Tidak syak lagi bahawa manusia menyedari adanya persamaan antara perkara-perkara yang wujud dalam suatu perkara, dan perbezaannya dalam perkara yang lain. Secara zaruri (pasti), dia mengetahui bahawa perkara yang mereka berkongsi (sama) padanya adalah berbeza dengan perkara yang mereka berbeza padanya. Isu-isu akal ini tidak akan diingkari oleh orang yang berakal, dan ia tidak kembali kepada Zat, tidak juga kepada 'aradh (sifat yang mendatang) di sebalik Zat, kerana hal itu akan membawa kepada berdirinya suatu 'aradh pada 'aradh yang lain. Maka secara zaruri telah tetap bahawa perkara-perkara tersebut adalah ahwal (keadaan-keadaan).

Maka keadaan al-Alim (Zat yang mengetahui) sebagai seorang yang berilmu adalah satu hal (keadaan) yang merupakan sifat di sebalik keberadaannya sebagai Zat. Iaitu konsep (mafhum) daripadanya adalah berbeza dengan konsep daripada Zat. Begitu juga keadaan-Nya sebagai al-Qadir (Maha Kuasa) dan al-Hayyu (Maha Hidup).

Kemudian beliau menetapkan bagi al-Bari (Tuhan Sang Pencipta) Ta'ala suatu hala (keadaan) lain yang mewajibkan adanya ahwal tersebut. Namun, ayah beliau dan sekalian mereka yang mengingkari teori ahwal telah menyanggah beliau dalam perkara tersebut. Mereka mengembalikan konsep persamaan dan perbezaan itu kepada lafaz-lafaz dan nama-nama jenis sahaja.

Mereka berkata: Bukankah ahwal (keadaan-keadaan) itu juga berkongsi dalam hal mereka sebagai ahwal, dan berbeza dalam ciri-ciri khusus? Begitu jugalah kami katakan tentang sifat-sifat. Jika tidak, ia akan membawa kepada penetapan adanya hal (keadaan) bagi hal yang lain, dan membawa kepada tasalsul (rantaian yang tidak berpenghujung).

Bahkan ia sebenarnya kembali sama ada kepada sekadar lafaz-lafaz sahaja kerana ia pada asalnya diletakkan dalam bentuk yang dikongsi oleh banyak perkara. Bukannya konsepnya itu adalah suatu makna atau sifat yang tetap pada Zat dalam bentuk yang merangkumi pelbagai perkara dan dikongsi oleh banyak perkara, kerana hal itu adalah mustahil. Atau ia kembali kepada sudut-sudut dan pertimbangan akal yang difahami daripada isu-isu persamaan dan perbezaan, serta sudut-sudut tersebut. Seperti nisbah (perkaitan), idhafah (penyandaran), dekat, jauh, dan selainnya yang tidak dianggap sebagai sifat-sifat secara kesepakatan ulama. Inilah pilihan Abu al-Husain1 al-Basri dan Abu al-Hasan...

Dari sudut mewujudkan dan mencipta, sesungguhnya penciptaan itu memberi kesan adanya sifat berdikari dalam mewujudkan sesuatu daripada tiada. Manusia, sebagaimana dia merasakan adanya keperluan untuk mengikut daripada dirinya sendiri, dia juga merasakan daripada dirinya sendiri ketidakmampuan untuk berdikari (dalam melakukan sesuatu). Maka suatu perbuatan itu penyandaran kewujudannya adalah kepada al-Qudrah (kekuasaan), manakala al-Qudrah itu pula penyandaran kewujudannya adalah kepada sebab yang lain, di mana nisbah al-Qudrah kepada sebab tersebut adalah seperti nisbah perbuatan kepada al-Qudrah. Demikianlah seterusnya satu sebab bersandar kepada sebab yang lain sehingga ia berakhir kepada Musabbib al-Asbab (Pencipta segala sebab). Maka Dialah al-Khaliq (Maha Pencipta) bagi segala sebab dan kesan-kesannya, yang Maha Kaya (tidak memerlukan sesuatu pun) secara mutlak. Ini kerana jika sesuatu itu adalah sebab, walau bagaimanapun dia tidak memerlukan daripada satu sudut, dia tetap memerlukan daripada sudut yang lain. Manakala al-Bari (Allah Yang Maha Pencipta) Taala, Dialah al-Ghani (Maha Kaya) secara mutlak, yang tidak mempunyai sebarang keperluan dan tidak pula fakir. Pendapat ini hanyalah diambil oleh beliau daripada para ahli hikmah ketuhanan dan beliau menonjolkannya dalam bentuk perbincangan kalam.

Nisbah sebab kepada mausebab (kesan) menurut asas beliau tidaklah khusus pada perbuatan dan al-Qudrah sahaja, bahkan setiap apa yang wujud daripada perkara-perkara baharu maka itulah hukumnya. Ketika itu, ia membawa kepada pendapat tentang 'at-Tab'u' (tabiat semula jadi), iaitu pengaruh jasad-jasad ke atas jasad yang lain dalam mewujudkan sesuatu, serta pengaruh tabiat ke atas tabiat yang lain dalam mengadakan sesuatu, dan ini bukanlah mazhab orang Islam. Bagaimana mungkin (hal itu berlaku), sedangkan para penyelidik dalam kalangan ahli hikmah berpendapat bahawa jasad tidak memberi pengaruh dalam mewujudkan jasad yang lain. Mereka berkata: Tidak boleh (mustahil) sesuatu itu terbit daripada satu jasad, tidak juga daripada suatu kekuatan yang ada pada jasad. Ini kerana jasad itu tersusun daripada jirim dan rupa, maka jika ia memberi pengaruh, tentulah ia memberi pengaruh melalui kedua-dua sudutnya, iaitu jirimnya dan rupanya. Jirim mempunyai sifat 'adamiyyah (sifat ketiadaan), maka jika ia memberi pengaruh, tentulah ia memberi pengaruh dengan penyertaan ketiadaan, dan natijah tersebut adalah mustahil. Maka premis awal tadi adalah mustahil, manakala lawannya adalah benar; iaitu bahawa jasad dan suatu kekuatan yang ada pada jasad tidak boleh memberi pengaruh dalam mewujudkan jasad yang lain.

Orang yang lebih mendalam penelitiannya dan lebih tajam pemikirannya melampaui perbincangan tentang jasad dan kekuatan dalam jasad, kepada setiap apa yang 'jaiz bi dzatih' (mungkin pada zatnya), lalu dia berkata: Setiap apa yang 'jaiz bi dzatih' tidak boleh mewujudkan sesuatu pun. Ini kerana jika ia mewujudkan sesuatu, tentulah ia mewujudkan dengan penyertaan al-Jawaz (sifat kemungkinan), sedangkan al-Jawaz mempunyai sifat 'adamiyyah (sifat ketiadaan). Maka jika perkara yang 'jaiz' (mungkin wujud) itu dibiarkan bersama zatnya sendiri, tentulah ia menjadi tiada. Sekiranya al-Jawaz memberi pengaruh dengan penyertaan ketiadaan, tentulah ia membawa kepada ketiadaan memberi pengaruh terhadap kewujudan, dan hal itu adalah mustahil. Oleh itu, tidak ada yang mewujudkan secara hakikat melainkan Wajib al-Wujud (Tuhan yang wajib wujud-Nya) bagi zat-Nya. Adapun sebab-sebab selain-Nya hanyalah mu'iddat (faktor penyedia) untuk menerima kewujudan, bukan muhditsat (pencipta) bagi hakikat kewujudan, dan berkenaan hal ini terdapat penjelasan yang akan kami sebutkan.

Amatlah menghairankan, jika sumber kata-kata Imam Abul Ma’ali adalah sedemikian rupa, maka bagaimanakah mungkin perbuatan disandarkan kepada sebab-sebab secara hakiki?

Sama ada dia daripada keturunan al-Hasan, atau daripada keturunan al-Husein radhiyallahu 'anhuma (semoga Allah meredai mereka berdua). Disebabkan hal ini, segolongan daripada mereka mengharuskan kepimpinan Muhammad dan Ibrahim, dua imam anak kepada Abdullah bin al-Hasan bin al-Hasan, yang telah keluar memberontak pada zaman al-Mansur dan terbunuh atas dasar tersebut. Mereka juga mengharuskan keluarnya dua orang imam di dua wilayah yang berbeza yang memenuhi kriteria-kriteria ini, dan setiap seorang daripada mereka wajib ditaati.

Dan Zaid bin Ali; memandangkan mazhab beliau adalah mazhab ini, beliau mahu menguasai al-Usul (pokok-pokok agama) dan al-Furu' (cabang-cabang agama) sehingga beliau dihiasi dengan ilmu. Maka beliau berguru dalam bidang al-Usul kepada Wasil bin Ata' al-Ghazal al-Althagh, iaitu ketua kaum Mu'tazilah dan pemimpin mereka, berserta keyakinan Wasil bahawa datuk beliau iaitu Ali bin Abi Thalib radhiyallahu 'anhu (semoga Allah meredainya) dalam peperangan-peperangannya yang berlaku antara beliau dengan golongan Ashabul Jamal (tentera unta) dan penduduk Syam, tidak berada di atas al-Yaqin (keyakinan) tentang kebenaran. Dan bahawa salah satu daripada dua kumpulan tersebut berada dalam kesalahan tanpa ditentukan individu atau kumpulannya secara khusus. Maka beliau (Zaid) mengambil fahaman I'tizal (pengasingan/Mu'tazilah) daripadanya, dan semua pengikut beliau menjadi kaum Mu'tazilah. Antara mazhab beliau juga adalah keharusan kepimpinan al-Mafdhul (orang yang kurang utama) di samping keberadaan al-Afdhal (orang yang lebih utama).

Beliau (Zaid) berkata: Dahulu Ali bin Abi Thalib radhiyallahu 'anhu adalah sahabat yang paling utama, namun urusan khilafah (kepimpinan) diserahkan kepada Abu Bakar atas dasar maslahah (kebaikan) yang mereka lihat, dan kaedah agama yang mereka jaga, iaitu untuk meredakan api fitnah dan menyenangkan hati orang awam. Hal ini kerana zaman peperangan yang berlaku pada hari-hari kenabian masih sangat dekat, manakala pedang Amirul Mukminin Ali daripada darah orang-orang musyrik daripada kalangan Quraisy dan selain mereka belum lagi kering, dan dendam dalam dada kaum tersebut untuk menuntut bela masih tetap ada. Maka hati tidak cenderung kepadanya (Ali) dengan kecenderungan yang penuh, dan tengkuk-tengkuk tidak tunduk kepadanya dengan ketundukan yang sepenuhnya.

Maka maslahahnya adalah orang yang menguruskan urusan ini mestilah daripada kalangan yang mereka kenali dengan sifat lembut, tenang, lanjut usia, terdahulu dalam memeluk Islam, dan dekat dengan Rasulullah shallallahu 'alaihi wa sallam. Tidakkah anda melihat bahawa ketika Baginda dalam sakitnya yang membawa kepada kewafatan mahu menyerahkan urusan (kepimpinan) kepada Umar bin al-Khattab, orang ramai berteriak dan berkata: "Engkau telah melantik ke atas kami seorang yang kasar lagi keras." Maka mereka tidak reda dengan Amirul Mukminin Umar bin al-Khattab kerana ketegasan beliau, kekentalan beliau, kekasaran beliau dalam urusan agama, dan kekasaran beliau terhadap musuh-musuh, sehinggalah Abu Bakar menenangkan mereka dengan kata-katanya: "Sekiranya Tuhanku menyoalku, nescaya aku akan menjawab: Aku telah melantik ke atas mereka orang yang terbaik bagi mereka." Demikian juga, harus bagi al-Mafdhul menjadi imam manakala al-Afdhal tetap ada, lalu dirujuk kepadanya (al-Afdhal) dalam hukum-hakam, dan dia (al-Mafdhul) memutuskan dengan hukumnya (al-Afdhal) dalam kes-kes mahkamah.

Apabila golongan Syiah Kufah mendengar perkataan ini daripadanya, dan mereka mengetahui bahawa beliau tidak berlepas diri daripada asy-Syaikhain (Abu Bakar dan Umar), mereka menolak dan meninggalkannya (rafadhuhu) sehinggalah ketentuan ajalnya tiba, maka mereka dinamakan Rafidhah (golongan yang menolak).